Pochodzenie i ewolucja kotów domowych.

Fot. STVIOD

Mimo, że kot domowy jest zwierzęciem niezwykle często spotykanym na całym świecie, naukowcy przez wiele lat mieli problemy z ustaleniem jego dokładnego pochodzenia (3,9). Problemy te wynikały przede wszystkim z rzadko występujących skamieniałości ich potencjalnych krewnych i przodków. W ostatnich latach, dzięki dokładnym analizom i badaniom genetycznym, udało się ustalić najprawdopodobniejszą wersję wyewoluowania współczesnych kotów domowych.

 

Naukowcy datują pierwsze ślady przedstawicieli rodziny Felidae na koniec Eocenu (35 –29 mln lat temu) (9). Miały być to małe, nadrzewne drapieżniki, posiadające już uzębienie tnąco –trące, dodatkowo posiadające zdolność częściowego chowania pazurów. Od nich ma pochodzić Pseudaelurus, który, w oparciu o dane dotyczące jego skamieniałości, został zaakceptowany przez większość badaczy jako ostatni wspólny przodek współczesnych kotów (1,2,5,9). Tego żyjącego od 9 do 20 mln lat temu na ziemiach Europy i Azji drapieżnika uważa się za ojca 37 gatunków kotowatych zgrupowanych w 8 kast (3,5,9):

  1. Pantery,
  2. Koty Badia,
  3. Karakale,
  4. Oceloty,
  5. Rysie,
  6. Pumy,
  7. Azjatyckie koty lamparcie,
  8. Koty domowe.
Kliknij na obrazek by powiększyć mapkę
Rys. Karolina Łuszczyk

Około 9 milionów lat temu poziom wód był niezwykle niski, co umożliwiło rozpoczęcie migracji potomkom Pseudaelurus z Azji do Afryki, Ameryki Północnej lub Południowej. A następnie kolejnych wędrówek, mających miejsce od miliona do czterech milionów lat temu, kiedy to ponownie obniżony poziom wody połączył kontynenty. Ostatnia migracja odbyła się od 8 000 do 10 000 lat temu przez linię Pumy. Kotowate posiadają wrodzoną potrzebę poszukiwania i sprawdzania nowych obszarów, tak aby każde pokolenie mogło się swobodnie rozproszyć.

 

Z czasem rosnące populacje kotów wymagały coraz większego obszaru do ekspansji, a po osiągnięciu wieku dojrzewania młode samce, a czasami również samice, zmuszone były opuścić swoje rodzinne terytorium. Takie zachowanie, wraz z presją podążania za migrującymi gatunkami potencjalnych ofiar, prawdopodobnie tłumaczy, dlaczego koty były tak zmotywowane do dalekich podróży (2,3,5,9).

 

Pierwsza grupa wyodrębniona od swojego przodka Pseudaelurusa – pantery – została wyłoniona około 10,8 mln lat temu i należą tu kotowate o średnich i dużych rozmiarach, w większości potrafiące ryczeć (dwa gatunki tu wliczone nie potrafią), czyli m.in. lwy, tygrysy, jaguary, pantery. Grupa ta wykształciła się w Azji, a następnie rozpoczęła migrację na tereny Europy i Ameryki Północnej (1,5,9).

Druga, słabo poznana kasta, odłączyła się około 9,4 mln lat temu. Koty Badia, czy Temminickiego charakteryzują się małymi i średnimi rozmiarami ciała i ważą od dwóch do szesnastu kilogramów (2,5,9).

Kolejna kasta reprezentowana przez trzy, średniej wielkości koty – karakale, koty złociste oraz serwale – powstała 8,5 mln lat temu. Ich przodkowie przekroczyli granice Azji i ruszyli ku Afryce, rozpoczynając tym samym pierwszą migrację międzykontynentalną (2,5,9).

Linie ocelotów i rysi oddzieliły się odpowiednio 8 i 7,2 mln lat temu. Oceloty to od małej do średniej wielkości koty, żyjące na terenach Ameryki Środkowej i Południowej. Co ciekawe mają one inną liczbę chromosomów niż pozostałe kotowate. Należą tu m.in. kot Geoffreya, ocelot czy kodkod. Rysie natomiast są średniej wielkości, mają szpiczaste uszy i stosunkowo krótkie ogony. Spotykane są w klimacie umiarkowanym Ameryki Północnej i Eurazji (1,2,5,9).

Szósta kasta rozdzieliła się około 6,7 mln lat temu na terenach Ameryki Północnej, ale szybko rozprzestrzeniła się na pozostałych kontynentach. Można tu wyróżnić pumę, jaguarundi oraz gepardy (2,5,9).

Siódma i ósma grupa to odpowiednio azjatyckie koty lamparcie oraz koty domowe. Obie te kasty ukształtowały się około 6,2 mln lat temu w Ameryce, skąd ponownie wróciły do Azji. Pierwsza z nich obejmuje manule i taraje, a druga koty czarnołape, arabskie, błotne oraz żbiki (1,2,5,9).

 

Koty w postaci jaką znamy obecnie to zasługa trwającego setki lat udamawiania i oswajania (2). Naukowcy używają terminu „udomowienie” w momencie posiadania dowodów na modyfikacje morfologiczne zwierząt, np. zmniejszenie/zwiększenie ogólnego rozmiaru ciała, natomiast „oswojenie”, gdy jeszcze tych modyfikacji nie widać, czyli w początkowej fazie procesu (8). Oswajanie kotów następowało w wielu miejscach na świecie, mniej więcej w podobnych okresach czasowych (od 8 000 do 10 000 lat temu). Koty jakie znamy z dzisiejszych czasów wywodzą się od żbika nubijskiego (Felis silvestris lybica) – tylko on spośród wszystkich dzikich kotów został z powodzeniem udomowiony. Wydarzenie to łączy się z rozpoczęciem gromadzenia się ludności w osady, uprawą roli i budową magazynów do przechowywania żywności (1,2,5,6,7,9). Dzikie koty znalazły tam istny raj łatwego dostępu do jedzenia, ale wiązało się to z częstą obecnością ludzi. Ci ostatni nieświadomie pomagali w doborze naturalnym, poprzez dokarmianie kotów przyjaznych, a przepędzanie, bądź nawet zabijanie okazów agresywnych (2).

 

Według naukowców ludzie od zawsze odczuwali przyjemność z obcowania z małymi zwierzętami, a mruczące, puchate koty idealnie się w ten model wpasowały (7). Dlatego najpierw tylko tolerowane koty, z czasem zaczęły być zachęcane do kontaktu z człowiekiem. Jednak zmiana DNA dzikich przodków kotów była aż tak trudna i długotrwała głównie przez brak barier biologicznych. Potomstwo dzikiego kocura i oswojonej kotki mogło pójść w ślady matki albo ojca, co mogło stanowić poważny krok wstecz. Także ponownie oswojone samice mogły łączyć się z dzikimi samcami żbika (1,5,9).

 

Samo udomowienie kotów datowane jest na co najmniej 3 500 lat wstecz, z którego to czasu znalezione są obrazy wyraźnie domowych kotów na ścianach egipskich grobowców (4,6). Jednak najstarsze archeologiczne dowody na bliskie relacje człowiek – kot sięgają 9 500 lat wstecz. Na Krecie odkopano kocie szczątki pochowane obok ludzkich pochodzące z tamtego okresu. Na Cyprze odkryto kocie groby w pozostałościach tamtejszych pierwszych ludzkich siedzib sprzed 7 500 lat, natomiast w samym środku Jerycho znaleziono kocie zęby i fragmenty kości datowane na 7 000 – 6 000 lat p.n.e. (1,2,3,4,5,7,8,9)

 

Prehistoria kota domowego jest efektem wielu przypadkowych interakcji pomiędzy świadomą działalnością człowieka, ludzką sympatią dla miłych zwierząt i biologią samego kota. Obecnie koty domowe są jednym z najbardziej rozpowszechnionych małych kotów na świecie, jednak w Polsce stanowią gatunek inwazyjny i należy pamiętać, że koty nie należą do naturalnej fauny naszej szerokości geograficznej. Dlatego warto zapoznać się z zagrożeniami, jakie niosą koty wychodzące dla naszej przyrody – niech bytują w naszych domach jako zwierzaki w 100% domowe.

 


Źródła:

1. Bradshaw J.; Zrozumieć kota; Czarna owca; wyd. I; Warszawa; 2014
2. Driscoll C.A., Macdonald D.W., O’Brien S.J.; From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication; PNAS Direct Submission; vo. 106(1); 9971 –9978; 2009
3. Kitchener A.; The Natural History of the Wild Cats; Comstock Associates,; Ithaca; NY; 1991
4. Linseele V., Neer W.V., Hendrickx S.; Evidence for early taming in Egypt; Journal of Archaeological Science 34, 2081 –2090; 2007
5. O’Brien S.J., Johnson W.E.; The evolution of cats; Scientific American; s. 68 –75; 2007
6. O’Connor T. P.; Wild or domestic? Biometric variation in the cat Felis silvestris Schreber; International Journal of Osteoarchaeology, Volume 17 (6) s. 581 –595; 2007
7. Serpell JA.; The domestication and history of the cat. In The domestic cat. The biology of its behaviour; Turner DC and Bateson P (eds); Cambridge University Press: Cambridge; 151-8; 1988
8. Vigne J.D., Guilaine J., Debue K., Haye L., Gerard P.; Early taming of the cat in Cyprus; Science; 9; 304(5668): 259; 2004
9. Werdelin L., Yamaguchi N., Johnson W.E., O’Brien S.J.; Biology and Conservation of Wild Felids; Chapter: Phylogeny and evolution of cats (Felidae); Oxford University Press; s. 59 –82; 2010


Tekst opracowała: Karolina Łuszczyk

Skomentuj artykuł: